Recenzo verkita de Martin Morris

[Martin Morris estas la bibliotekisto de KEA kaj ESK. Membroj de ambaŭ asocioj rajtas pruntepreni iun ajn libron (inkluzive de tiu recenzita ĉi-sube) el la biblioteko senpage. Vi devas pagi nur la resendo-kostojn (la sendokostojn pagos la biblioteko).]

Imagu: la jaro estas 1945, sur la malgranda pacifika insulo Aka. La Dua Mondmilito proksimiĝas al sia fino. Japanaj soldatoj mortas milope. Inter tiuj soldatoj troviĝas unu viro kiu, anstataŭ batali ĝis sia lasta sangoguto faras strangan, eĉ danĝeran, decidon. Li volas esti kaptita. Jen la komenco de Naskitaj sur la ruino, originale verkita Esperanta romano de la japana Esperantisto Miyamoto Masao (宮本正男).

Naskitaj sur la ruino konsumis pli ol 15 jarojn de la vivo de Masao, de la publikigo de la unua ĉapitro en Monda Kulturo jam en 1962, de la fina publikigo de la kompleta teksto en 1976 de Librejo Pirato. Tiu longa gestada periodo lasas multajn spurojn tra la romano, kiu estas plena je penaj memoroj. En la postparolo la aŭtoro estas kortuŝe honesta pri tiu ŝarĝo. Eĉ kiam li finis verki la novelon, li skribas:

La neheroa ĉefrolulo

La verko sekvas Hamada Ikuo — iaman kontraŭleĝe agantan laboristan aktivulon kaj komunistan simpatianton — kiu tute konscie dezertis el la 32-a Korpuso kune kun du kamaradoj en la kriza fino de la bataloj en junio 1945. Li estas kaptita de nigra usona soldato kun aŭtomata pafilo ĉe la suda marbordo, proksime de la rivero Minatogawa, kaj la resto de la romano kadriĝas en la usona koncentrejo.

Hamada ne estas heroo. Li scias, ke Japanio perdos la militon, kaj volas nur postvivi por vidi la sekvan tagon. Kiam la soldato aperas antaŭ li kaj krias “Hands up!” (“Levu la manojn!”), Hamada sentas preskaŭ… trankviliĝon. Li atendis sian kaptitecon kun la profunda konvinko, ke la japana militismo devas esti venkita por ke demokratio estu ebla. Tiu malkutima starpunkto donas al la tuta rakonto akran ironian dimension: la “malamikoj” estas la savantoj; la “samsortanoj” estas ofte pli danĝeraj ol la usonanoj.

Strukturo: antidramaturgio kiel intenco

La sep ĉapitroj malvolviĝas ne laŭ granda dramaturgio, sed laŭ la ritmo de ĉiutaga vivo en kaptiteco: enketoj, malsato, ludo, denuncoj, politika organizado, ribelo kaj puno. Tiu antidramaturgia strukturo estas intenco, ne malforto. La realo de la koncentrejo ne estas historia aventuro — ĝi estas premo, tedio, psikologia kolizio.

La vera malkovro: la hierarkio sekvis lin

Kiam Hamada eniras la koncentrejon, li estas preskaŭ kontenta — li kredis, ke la usonanoj reprezentas demokration kaj liberecon. Sed tiam li malkovras ion tre profundan: la japana hierarkio — sistemo kiun li tiom profunde abomenas — sekvis lin ĉien.

Suboficiroj sklavigas la simplulojn, kaj la regimentestroj manĝas plenstomake dum aliaj malsatas kaj soifas. La deviga respektado al rangoj — ĉio ĉi rekonstruiĝas interne de la pikdratoj, ĉar la usonanoj lasis la kaptitojn mem administri sin. Jen la centra kruela kerno de la romano, kaj Masao priskribas ĝin detale, kaj sen emocio.

La “Nokto de Pugnobatoj”

En ĉapitro tri, jam finiĝis la batalo sur la insuleto Aka. La soldatoj, iamaj subuloj turmentataj dum jaroj de siaj oficiroj, decidas ke la tempo de regado finiĝis. Ĉiun vesperon ili kondukas unu eksan superulon al la ĉefa vojo tra la koncentrejo (la Yaka-Ginza), kaj batadas ilin. La batado liveras kvazaŭ ceremonian justecon: ĉiu ricevas pugnobatojn laŭ ties antaŭa krueleco. La nomo donita al tiu evento? “Doni la finan punkton per negocado…”

Hamada mem levas sian pugnon nur unu fojon, kiam oficiro provas ŝirmi sin uzante la nomon de la imperiestro (La “Tennoo”). En tiu momento, Hamada sentas ion eksterordinaran, ke li batu ne la homon, sed la tutan sistemon. “Li sentis infane, ke li efektive punis la Tennoon.” Ĉu tiu sceno estas kontraŭa al lia pacismo? Certe. La libro ne provas tion kaŝi.

Ribelo kaj puno: ambaŭ flankoj elmontritaj

Masao evitas simplismon. La usona armeo, prezentita unue kiel kvazaŭ liberiga forto, rapide elmontras sian propran kruelon. En la memorinda ĉapitro “Krimo kaj puno”, ok “ribelaj” kaptitoj estas devigataj resti nudaj sur la kvar membroj, sen manĝaĵo kaj sen trinkaĵo, dum pli ol kvar tagoj kaj noktoj. Dume, gardisto pafas kuglojn en la teron ĉirkaŭ iliaj piedoj.

Tiun punon sekvis la ĝenerala ribelo organizita de Hamada kaj liaj kolegoj, kies slogano diris ĉion: “No hope, no work!” (”Nenia laboro sen espero!”) — skribita sur kamionoj, tendoj ktp. La amaso de simplaj soldatoj, sen ajna ĝenerala signalo, eksplodis propramove, ne ĉar Hamada instigis, sed ĉar la indigno jam estis tro plena.

Masao priskribas la punon sen drama eksceso, kaj tial ĝi trafas des pli forte. Hamada, eĉ preskaŭ svena post kvar tagoj nuda kaj senmova en la plena aero, fariĝas alia homo. Li ploras, ne pro honto, sed pro malespero antaŭ la vera karaktero de la homoj, kiun li ĝis tiam idealigis. Li ne unuigas la usonan imperialismon kaj la japanan militismon, sed li rifuzas ankaŭ idoligi la “liberiganton.”

“Batalfrukto”: la ekonomio de travivado

La libro estas ankaŭ riĉa je ironia humuro, tiu malgaja humuro kiun karakteras multaj, kiuj travivis la netraviveblan. La kaptitoj laboras ĉiutage en la usonaj staplejoj, kaj ĉiutage ili ŝtelas. Bieron. Cigaredojn. Viandon el Aŭstralio. Eĉ revolveron, kelkfoje. El cigaredoj naskiĝas tuta nigra merkato: pantalono kostas dudek skatolojn da Lucky Strike, botoj kvin skatolojn.

La vorto batalfrukto, inventita de la kaptitoj por nomi tiujn ŝtelitajn varojn, kaptas perfekte la spiriton de la koncentrejo: ĝi enkapsuligas la ekonomion de trompado kaj la dignon de travivado en unu sola vorto. Masao priskribas tiun merkateton kun humuro kaj amo. Ĝi estas la ununura loko en la tuta libro, kie oni la leganto sentos rajton rideti.

La radio — kaj la malkuraĝigo

Proksime al la fino venas sceno de alia speco. La koncentrejo havas radioricevilon, kaj Hamada ekploras aŭskultante la voĉon de Tokuda Kyūichi, la ĝenerala sekretario de la Komunista Partio de Japanio, kiu suferis 18 jarojn da mallibereco pro siaj ideoj.

Tamen, en la momento kiam liaj emocioj ekdegelas, io frida envenas en lian koron. Tokuda parolas pli kaj pli pasie pri la malsato de la laboristoj, sed al Hamada li ŝajnas ĉiam pli kaj pli malproksima. Hamada memoras ke tiu gvidanto iam petis ke oni sendu al li en la malliberejo kaj La Kapitalon kaj popularan vulgaran romanon, metante ilin do sur la saman nivelon. “Se tiu Tokuda povas esti la ĝenerala sekretario…” li pensas, sed ne finas la frazon.

Tiu silento diras pli ol ĉia argumento. Masao ne provas esprimi ke li kontraŭas maldekstrismajn ideojn, sed pli ke li mature, iomete malĝoje skeptikas pri la homoj, kiuj ilin tenas.

Lingvo kaj stilo

La esperanta prozo de Masao estas kompetenta kaj klara, sed ne aparte stilisma. Li utiligas la lingvon kiel precizan instrumenton por priskribo kaj introspekto, kaj lia voĉo estas la voĉo de homo kiu decidis finfine eldiri la veron post longa kaj dolora silento. Tia voĉo havas pezon, kiun stila brileco malfacile anstataŭus.

Fojfoje ekbrilas poetaj momentoj, precipe en la ferma sceno, kiam la boato forlasas la insulon sub la kanzono “Ĝis revid’, vi Okinav.’”

La glosaro ĉe la libro estas utila kaj atentema. William Auld ĝuste nomis la libron romano, ne novelo: ĝi havas la pezon kaj kompleksecon de plena romano.

Historiaj kaj politikaj perspektivoj

Okinavo mem aperas en la romano ne nur kiel batalejo, sed kiel simbolo de duobla koloniado: la insulo suferis sub la japana militismo dum la milito, kaj sub la usona armeo post ĝi. La titolo — Naskitaj sur la ruino — sugestas, ke la vivo postmilita ne estas rekonstruo, sed la konstruo de io nova sur cindroj, sen iluzio pri restaŭrado.

Konkludo

Naskitaj sur la ruino montras ke ideoj estas facilaj, sed homoj estas komplikaj. Hamada Ikuo elektas fariĝi kaptito kun klara teorio pri demokratio kaj socialismo, kaj venas el tiu sperto kun opinio malpli klara, sed pli vera. La romano ne luktas por la emocioj de sia leganto per sentimentalismo, sed per honesteco, inkluzive de la nekutima honesteco, ke la ĉefpersono mem ne estas heroo, sed homo kun kompromisoj, malfortoj kaj nesolvitaj kontraŭdiroj. Tio estas ĝia literatura valoro.

Ĝi estas grava verko en la Esperanta originala literaturo kaj pruvo, ke eblas verki en Esperanto pri la plej gravaj aferoj — ekzemple, kiel resti homa kiam brulas la ĉirkaŭa mondo. Mi rekomendas ĝin al ĉiu, kiu interesiĝas pri la riĉeco de la Esperanta originala literaturo, aŭ pri verkoj kiuj esploras la homecon en streĉaj, postulaj cirkonstancoj.

Ĝi estas, tutsimple, neforgesebla.